piątek, 31 marca 2017

Ogrodnik podmiejski. (2) Cisy

Moim ulubionym iglakiem jest cis. I akurat teraz kwitnie. W przyrodzie polskiej występuje jeden gatunek - Taxus baccata - (na świecie kilkanaście), oprócz tego w ogrodach szereg odmian uprawnych. Polska znajduje się na granicy zasięgu tego gatunku: niezbyt odpowiadają mu ostre zimy i suche lata; na wschód od nas znajdują się tylko izolowane stanowiska na Białorusi. Drzewo to jest reliktem trzeciorzędowym; jak dowiadujemy się od paleobotaników, bezpośrednio po ustąpieniu lodowca cis był podstawowym gatunkiem lasotwórczym na obszarze obecnej Polski.

Dziś cis jest gatunkiem chronionym w Polsce. W leśnictwie przejawiano w stosunku do cisa nieprzychylne stanowisko, ograniczając się tylko do ochrony istniejących egzemplarzy pomnikowych, czy rezerwatów. Wskutek powolnego jego przyrostu oraz wprowadzania monokultur nie było już dla niego miejsca w lesie zagospodarowanym. Będąc poza zainteresowaniem zorientowanego na metry sześcienne drewna szyszko-leśnictwa, cis zyskał drugie życie i szanse na przetrwanie dzięki ogrodnikom.

Dla ochrony cisa ustanowiono na terenie Polski 29 rezerwatów ścisłych. Wielkopolska jest na zachodnim końcu “bezcisowego jęzora” obejmującego Podlasie, Lubelszczyznę, Mazowsze i Kujawy. Największe stanowisko w Polsce to rezerwat we Wierzchlesie, w Borach Tucholskich, założony przez Niemców już w 1827 (podobno drugi rezerwat przyrody w Europie). Obecnie nosi imię Leona Wyczółkowskiego, który podczas swoich częstych pobytów w rezerwacie wykonał ponad sto obrazów i grafik przedstawiających tamtejsze cisy. (Niestety sukcesywne inwentaryzacje rezerwatu pokazują wyraźnie spadek liczebności populacji na przestrzeni ostatniego wieku.)

W ogóle Wyczółkowski miał skłonność do drzew - znane są jego obrazy przedstawiające dęby rogalińskie (które zanim stały się Lechem, Czechem i Rusem znane były w międzywojniu jako ‘dęby Wyczółkowskiego’), a co do cisów w Borach Tucholskich miał plany zgoła neopogańskie. Jak podaje współczesny Wyczółkowskiemu leśniczy (inż. Szulisławski) malarz gdy opadały go wizje przeszłości, lubił snuć projekty stworzenia w uroczysku cisowym świątyni prawosłowiańskiej. Marzył o pobudowaniu tu chramu i gontyny; ofiarował nawet pewną kwotę celem sprowadzenia znajdujących się w pobliżu głazów narzutowych, które służyć miały jako “ofiarniki”.

Najstarszym cisem w Polsce jest drzewo rosnące w Henrykowie Lubańskim, w pobliżu granicy niemieckiej. Datowanie w przypadku cisów jest zwykle obarczone dużym błędem (i myśleniem życzeniowym datującego), ale można bezpiecznie przyjąć wiek około 1300 lat. W ostatniej dekadzie drzewo zaczęło obumierać, a proces ten gwałtownie przyspieszyła letnia susza roku 2015. Trwają obecnie prace mające na celu zahamowanie tego procesu: usunięto gruz z obrębu systemu korzeniowego, zaczęto zwalczać nornice, uregulowano stosunki wodne, a samo drzewo obudowano rusztowaniem, które ma za zadanie zacieniać koronę, podwyższać temperaturę w jej obrębie, oraz stanowić podporę dla systemu zraszającego. Należy mieć nadzieję, że staruszek zareaguje pozytywnie na troskę i starania. Przeżył już nie takie opresje: w 1813 jego pień posiekali szablami Kozacy, a w 1989 wichura obłamała szereg konarów.

Mówiąc o ochronie cisa, wdać się należy w dłuższą dywagację, rozpoczynającą się od informacji, że cis został pierwszą rośliną prawnie chronioną na terenie Polski. W roku 1423 król Jagiełło wydał tak zwany Status Warcki (od miejscowości Warta w powiecie sieradzkim, a nie od mazowieckiej Warki), w którym zapisano takie słowa: Ale iże rozmajte są lasy, między którymi są niektóre drzewa w drugich wielgiej ważności a drogiego myta, jako jest cis a drugie drzewa drogie, jeż bacząc, iże zakłady albo ciążba mają przewyższyć w ważności swej rzeczy te, o które pociążano, widziało się nami naszym rycerzom, iż gdyby wszedw w las, ciąć takie drzewa, albo im równa porąbił, może być przez dziedzica tego lasa jęt, a na rękojemstwo prosząnym dan. Bo nie jest zgodno, ani się widzi dostateczno, za tako znamienitą szkodę, lekki zakład wziąć, albo iżby tylko w pociążaniu był skaran. 

W skrócie, z polskiego na polskie, delikwenta należy złapać, ale można wypuścić za kaucją, byleby dostatecznie dotkliwą. Jagiełło polecił chronić cisy, bo w wiekach średnich były surowcem strategicznym, takim jak dziś uran. Robiono z nich łuki, wykorzystując trwałość i elastyczność drewna. Głównym rynkiem zbytu była zachodnia Europa, gdzie właśnie trwała wojna stuletnia. Przez wieki całe monopol na handel polskim zbożem i drewnem miał - znajdujący się wówczas w rękach krzyżackich Gdańsk. Nota bene, angielska nazwa świerka (spruce) pochodzi z podsłyszanego i zapisanego fonetycznie określenia “z Prus”. Choć różnie o tym językoznawcy mówią.

Zapis Statutu Warckiego należałoby interpretować raczej jako wyraz emancypacji ekonomicznej szlachty i obronę interesów właścicieli lasów, a nie element świadomego działania na rzecz ochrony przyrody. Wcześniejszy o kilkadziesiąt lat Statut Wiślicki w jednym z artykułów stanowi: Porąbiw dąb cudz, winę jemu ośm groszów zapłaci w czyjem państwie jest porąbion”; „Porąbiw drzewo jabłczane alibo owocne, dwanaście groszy zapłaci. Czy ktoś z tego wywodzi, że Kazimierz Wielki objął ochroną dęby i jabłonki? Swoją drogą, porównując (wyszczególnione również w Statucie Wiślickim) kwoty zadośćuczynienia za życie ludzkie, dojść można do wniosku, że nie było szczególnie cenne (w przeliczeniu na drzewa 60 dębów albo 32 jabłonki).

Wnikliwy czytelnik i życzliwy komentator wskazał także na kulturowe znaczenie drewna cisowego: "Drewno cisa uważane było za najlepszy materiał na pudła rezonansowe lutni (a konkretnie te tylne, wyoblone części pudeł, złożone z wąskich listewek (przednią dekę chyba, tak jak i dziś, robiono ze świerka?)) i drugi najlepszy (po bukszpanie) na gryfy instrumentów strunowych." (Tomasz Minkiewicz)

Wszystkie części cisa - za wyjątkiem osnówek nasion (“jagód”) - zawierają taksynę (silnie trujący alkaloid). Taksyna łatwo się wchłania, nie ma skutecznego antidotum, a śmiertelna dawka jest stosunkowo niewielka (dla człowieka około 50 gramów igieł). Podatność ssaków na taksynę różni się pomiędzy gatunkami: zwierzyna leśna jest najwyraźniej odporna, za to szczególnie podatne są konie.

Taksyna jest, jako się rzekło, wszędzie, również w pyłku, którym trudno się zatruć, ale jest udowodnionym alergenem. Znane są przypadki, w których drwale, nawdychawszy się oparów czy trocin przy cięciu cisów, wykazywali objawy zatrucia. Z tego samego względu drewna cisowego nie należy używać do wytwarzania kubków czy innych naczyń. W dawnych czasach tzw. babki, czy też szeptuchy używały wywaru z cisa do usuwania niepożądanych ciąży. Za przyczyną trudności w ustaleniu skutecznej dawki, spędzano najczęściej płody wraz z ciężarnymi. Ksiądz Kluk (Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych albo które w kraju użyteczne być mogą, utrzymanie, rozmnożenie i zażycie: tom 2) pisze oględnie i krótko: Cis jest drzewo, którego iagody laxuią.

Znacznie więcej miejsca i uwagi poświęca Kluk cisowi w (późniejszym) Dykcyonarzu...:

Słyszę, że się mieyscami u nas dziko nayduie, osobliwie w Krakowskim między górami, ia nie widziałem, tylko w ogrodach zabawnych. [...] Rozmnożyć się może naylepiej z nasienia, i chcąc to uczynić dla pożytku można by nim zasiać mieisca zgórzyste na północney stronie. Ogrodnicy, osobliwie odmianę Włoską, nieco pieszczoną, wycinaią na pyramidy, i inne wynalazki dla ozdoby ogrodów. Było mniemanie, że sam cień tego drzewa zabiia ludzi; lecz tysiączne doświadczenia omyłkę pokazały; nic pewnieyszego iako że cień i iagody są dla ludzi nie szkodliwe, ztymwszystkim, liście i gałązki zdaią się mieć coś iadowitego dla koni, krów i kóz. Drzewo pospólstwo poczytuie za skuteczne na ukąszenie psa wściekłego. Gdybyśmy to drzewo u siebie rozmnożyli, i odstąpili owego uprzedzenia, że zamorskie kosztowne drzewa maią w sobie coś osobliwszego, moglibyśmy mieć różne rzeczy cisowe, zamorskim dobrze wyrównuiące.
Juliusz Cezar (De Bello Gallico, księga VI, rozdział 31) sprawozdaje przypadek Cativolcusa, wodza galijskiego, który nie będąc zdolny do walki czy ucieczki, otruł się sokiem z cisa. Pliniusz Starszy (Historia naturalna, księga XVI, rozdział 20) podejrzewa Celtów o zaprawianie włóczni i strzał cisem, celem uczynienia ich trującymi. Powołując się na Sextiusa informuje o zatruciach cisem w Grecji wywołanych snem lub nawet spożywaniem posiłku w gajach cisowych. Podawał również sposób na prostą neutralizację trucizny w drzewie: należało wbić w pień miedziany gwóźdź (?!).

Wywar z cisa jest też ‘w podejrzeniu’ w przypadku śmierci ojca Hamleta - Szekspir pisze o juice of cursed hebenon in a vial (a “hebenon” jest równie kryptyczny, co mickiewiczowski świerzop - Paszkowski tłumaczy jako “blekotowe krople”). O trujących właściwościach cisa wiedziała też Agata Christie (opowiadanie A Pocket Full of Rye).

Nietrująca jest osnówka, która z botanicznego punktu widzenia jest przekształconą łuską jednonasiennej szyszki. Osnówki, z nasionami, zjadane są przez ptactwo (dzwońce, rudziki, kowaliki, sikory, grubodzioby i wiele innych). Kwasy zawarte w układzie pokarmowym ptaków powodują skaryfikacje nasion, które wydalone, sprawnie kiełkują. Bez ptaków, nasiona cisów wymagają kilkunastomiesięcznej stratyfikacji, a i tak wschody są rzadkie i zawodne. Obecnie znane są i powszechnie stosowane metody rozmnażania wegetatywnego, wykorzystujące dużą zdolność regeneracji cisów.

Z punktu widzenia ogrodnika czy architekta krajobrazu cisy mają sporo zalet. Są odporne na zanieczyszczenia środowiska, dobrze znoszą cięcie i ładnie się pod jego wpływem zagęszczają. Mają zwartą bryłę korzeniową, co ułatwia przesadzanie i sporych krzewów, a przy tym nie boją się konkurencji ze strony innych roślin, przez co można sadzić je i pod dużymi drzewami. Jest rośliną cienioznośną, choć w warunkach dużego zacienienia rośnie słabiej i nie obsiewa się.

Stanowisko raczej zaciszne, choć przy stałym dostępie wilgoci cisy znoszą i pełne słońce. Gleba najchętniej żyzna, obojętna lub lekko alkaliczna; cisy - w odróżnieniu od innych iglaków nie lubią gleb kwaśnych. Źle też czują się na glebach zbyt zwięzłych, gliniastych. Cis rośnie wolno, początkowo tempo przyrostu nie przekracza 10 centymetrów rocznie, starsze cisy w dobrych warunkach środowiskowych przyrastają i o 30 centymetrów co roku.

Cisy są rozdzielnopłciowe, to znaczy są chłopcy i dziewczynki - ale również zdarzają się obojnaki. Męskie pąki kwiatowe są kuliste i mieszczą się w kątach igieł, żeńskie przypominają pąki liściowe. Odmiany ogrodowe cisów mają domieszkę “krwi” azjatyckiego gatunku Taxus cuspidata i oznaczane są często określeniem Taxus x media. Swego czasu gruchnęła w polskim szkółkarstwie sensacja: “Wojtek”, podstawowa polska męska odmiana kolumnowa zaczął nagle wiązać nasiona. Zanim sprawą zajęli się specjaliści od genderu, okazało się, że zaszło zamieszanie materiału szkółkarskiego (bądź jakaś lokalna mutacja) i wszystkie inne ‘Wojtki” zachowują się przyzwoicie.

Czy cis jest drzewem, czy krzewem? Gatunek (Taxus baccata) jest niewielkim drzewem. Odmiany mają zwykle charakter krzewiasty. Siewki zazwyczaj wykazują drzewiasty typ wzrostu, chyba że wierzchołki wzrostu zostaną zgryzione przez zwierzynę leśną, bądź uszkodzone przez przymrozek.

Etymologia nazwy rodzajowej niepewna. Przyjmuje się powszechnie, że wywodzi się od greckiego toxon (τόξον)- łuk, i wszyscy są szczęśliwi z tą wersją, bo przecież drewno cisów było używane do wyrobu łuków. Jest jednak i łacińskie słowo taxus (pożyczone przez Rzymian od Germanów), oznaczające borsuka. Należałoby jeszcze znaleźć związek między borsukami i cisami: na pomoc przychodzi język turecki, w którym słowo porsuk ma dwa znaczenia i oznacza zarówno roślinę, jak i zwierze.

Etymologia nazwy polskiej jeszcze bardziej niepewna. Brückner podaje, że jest to “prasłowo”, dając mimochodem odnośnik do rzeczownika cigiędź (“dziś już zapomnianego”), a oznaczającego zarośla czy gęstwinę. Trudno, cofamy się o wiek do Lindego, ale tam też ‘znikąd drogi ni kurhanu’: żadnych objaśnień. Jest cis u Kochanowskiego, ale znaczy zupełnie coś innego (“O flisie” -  - to w zasadzie pornografia nie pozostawiająca wiele wyobraźni, jeśli ktoś przez staropolszczyznę się przegryzie). 

Wnikliwy czytelnik i życzliwy komentator (Marcin Ciura) dotarł do najnowszego słownika etymologicznego (Borysia), u którego, tak, jak u poprzedników, nic nie jest pewne ("[...] może w jakimś związku z łac. taxus 'cis', stosunek tych wyrazów jest jednak niejasny. Wyraz niewiadomego pochodzenia, prawdopodobnie zapożyczenie z nieznanego źródła; wskazywano na niepewną możliwość odległego pokrewieństwa z gr. tókson 'łuk', pers. taxš 'łuk' w związku z właściwościami (sprężystością) drewna cisu [...]"). Za to przypomina on o cisawym, czyli 'mającym barwę czerwonobrunatną, kasztanowatym, jasnogniadym' w nawiązaniu do barwy drewna cisu koniku, dawanym ułanowi wraz z ostrą szabelką.

Łacińska nazwa gatunkowa (baccata) nawiązuje do “jagód” tworzonych przez rośliny. Polska nazwa gatunkowa (“pospolity”) jest, w najlepszym przypadku, myląca.

W mitologii greckiej cis był drzewem związanym z kultem Hekate (która w ogóle była łączona z wieloma trującymi i psychoaktywnymi roślinami). Gałązki cisowe były też atrybutem Erynii. Wierzono, że cis jest jedyną rośliną rosnącą na drodze do królestwa umarłych - Hadesu; stąd być może pochodzi powszechne w kulturze europejskiej kojarzenie cisa z cmentarzami (nekrobotanika). Yggdrasil, mityczne drzewo łączące dziewięć światów kosmologii nordyckiej, według niektórych interpretacji miało być potężnym cisem. 

 W moim ogrodzie rośnie kilka dorosłych (dwudziestokilkuletnich) cisów, różnych odmian i form (niektóre kurtyzowane, niektóre niecięte), które od pewnego czasu obsiewają się spontanicznie, co jest powodem do mojej dumy, bo okazuje się, że i w stepowiejącej Wielkopolsce można stworzyć warunki dla rozwoju tego gatunku. Wszystkie siewki przenoszę pracowicie na ich docelowe miejsca.

środa, 29 marca 2017

Ogrodnik podmiejski. (1) Storczyki krajowe.

Gdy zadamy sobie pytanie o najliczniejszą w gatunki rodzinę w królestwie roślin, najczęściej nie trafimy z odpowiedzią. W obrębie roślin dwuliściennych to astrowate (Asteraceae, zwane dawniej złożonymi: Compositae), w obrębie zaś jednoliściennych - storczyki (Orchidiaceae). Każda z tych rodzin liczy ponad 25 tysięcy odrębnych gatunków. O ile strategią ewolucyjną astrowate przypominają trawy (“szybko zająć jak największą przestrzeń i dostosować się do możliwie szerokiej gamy środowiskowej”), o tyle storczyki zachowują się zupełnie inaczej. To cwani oportuniści, którzy przystosowali się do szybkich migracji w ślad za swoim optymalnym środowiskiem, a ewolucja tutaj raczej zawężała zarówno zakres zapylaczy (czasem do jednego gatunku owada), jak i wymagań co do biotopu.

Oczywiście, storczyki są przeważnie roślinami klimatów tropikalnych: w Polsce występuje nieledwie 46 gatunków z tej rodziny, przy czym w odróżnieniu od swoich egzotycznych, nadrzewnych (epifitycznych), czy naskalnych kuzynów, europejskie storczyki rosną wyłącznie w glebie. Aby storczyki mogły ‘przeskakiwać’: w tropikach z drzewa na drzewo, w Europie z jednego dobrego stanowiska na drugie, często bardzo oddalone - wykształcić się musiało w procesie ewolucji szereg dość istotnych cech. Po pierwsze, storczyki muszą produkować mnóstwo nasion. Tu chodzi o statystykę: jeśli będzie ich dostatecznie dużo, któreś z nich dostanie gdzieś szanse na wykiełkowanie. Aby tak się stało, zalążnie storczyków produkują tysiące, a czasami dziesiątki tysięcy zalążków. I oczywiście dziesiątki tysięcy ziaren pyłku, bo prawa i lewa strona musi się zgadzać. I jeszcze najlepiej byłoby, żeby do zapylenia i zapłodnienia dochodziło hurtowo, na raz. Tutaj przyczyną jest prosta ekonomia: niezapylony kwiat storczyka samczego (Anacamptis morio - samczy to nazwa gatunkowa, a nie sugestia rozdzielnopłciowości) pozostaje otwarty prawie trzy tygodnie; po zapyleniu więdnie w trzy dni.

Rozwiązaniem problemu symultanicznego przeniesienia dziesięciu tysięcy ziaren pyłku, które mają symultanicznie zapłodnić dziesiątki tysięcy zalążków jest wytworzenie stosownego mechanizmu. Wiadomo, że wiatropylność łączy się z pewną rozrzutnością, czy nadmiernością: znacznie bardziej celowym działaniem jest wykorzystanie owadów (w tym celu kwiaty pachną i mają atrakcyjne - przypadkiem też dla nas - kolory). W przypadku większości roślin owad się otrze tu i tam i trochę tego pyłku w końcu przeniesie; storczyki lepią sobie pyłek woskiem w pakiety (pyłkowiny, pollinaria) i owad zabiera cały pakiet z materiałem genetycznym po prostu przylepiając się do niego. 

Aby materiał genetyczny nie poszedł na zmarnowanie, owad musi wylądować na drugim kwiecie w bardzo ściśle określonym miejscu, tak aby pyłkowina odlepiła się od niego i przylepiła do znamienia słupka. Większość gatunków storczyków oferuje owadom nektar, aby zachęcić je do odwiedzania swoich kwiatów. Ale nie wszystkie. Storczyki z rodzaju Orphys (dwulistnik) dopuszczają się bezczelnego oszustwa: warżka ich kwiatu upodobniła się kształtem i kolorem do samicy błonkówek, a na dodatek kwiat wydziela feromony właściwe samicom. Oszustwo nie musi być idealne, wystarczy aby samiec wylądował i spróbował kopulacji - i już pyłkowina przeniesiona. Zaspokojony jest tylko storczyk, a samiec musi szukać szczęścia gdzie indziej.

Z kolei u obuwików (Cypripedium) mechanizm zapylania jest podobny do owadożernych dzbaneczników (Nepenthes), lecz znacznie mniej groźny dla owadów, które wpadając do rozdętej warżki muszą przejść w pobliżu pyłkowin i słupków, aby się uwolnić (istnieją mechanizmy zapobiegające samozapyleniu). Skuteczność oszustów jest nieco mniejsza niż “uczciwych”, nektarodajnych storczyków, ale, z kolei, produkcja nektaru to spory wydatek energetyczny (to musi być słodkie, żeby być skuteczne), który można skierować w inną stronę (na przykład produkowania większej ilości kwiatów). Poza tym, oszuści kierują się tą samą logiką, co podłe restauracje obliczone na turystów - “ten klient już i tak tu nie wróci”; wystarczy jedna wizyta i mamy tysiące nasion, nie potrzeba już dłużej być ślicznym, atrakcyjnym i pachnącym. Poza tym storczyki - oszuści nie występują nigdy masowo, więc nie ma szans, żeby się pszczoły czy trzmiele nauczyły, że tam nic ciekawego nie ma. Niektóre gatunki z rodzajów Dactylorhiza i Oprhys tworzą odmiany barwne i zapachowe, na wypadek, gdyby jednak owady po “pierwszym razie” nabrały jakichś podejrzeń.

Storczyki z rodzaju Serapias proponują owadom noclegownie. Tu układ jest uczciwy (choć bez wyżywienia): taka pszczoła samotnica chętnie przenocuje w miejscu bezpiecznym i ciepłym. Wnętrze kwiatu jest nocą o kilka stopni cieplejsze niż otoczenie, no i żaden drapieżnik tam nie będzie nikogo szukał. 

Storczyki, choć niechętnie, dopuszczają możliwość samozapylenia (a nawet apomiksji, czyli wytworzenia nasion bez zapylenia i zapłodnienia; wśród ludzi nazywa się to niepokalanym poczęciem i wzbudzało dawniej wiele emocji). Dotyczy to zwłaszcza gatunków związanych ze stanowiskami górskimi (np. gołek białawy - Pseudorchis albida, czy ciemnogłów wąskolistny - Gymnadenia nigra), gdzie podaż owadów zapylających jest i tak niska. Zwykle jednak nasiona “z samogwałtu” mają znacznie obniżoną zdolność kiełkowania. Wysyłam niekiedy do specjalistycznej firmy w Niemczech torebki nasienne obuwików do skiełkowania na pożywkach w in vitro. Zazwyczaj jest pełen sukces i udaje się wyprowadzić setki roślin; czasami jednak bywają tylko pojedyncze siewki, wtedy wiadomo, że żaden owad nie miał z tym nic wspólnego. 

Storczyki tworzą bardzo lekkie, niemal ażurowe nasiona zawarte w pękających na trzy części torebkach nasiennych. Nasiona są bardzo małe, zazwyczaj o wiele mniejsze niż milimetr, o wadze wyrażanej w miligramach. Roznosi je - na duże odległości - wiatr, a do gleby trafiają spłukiwane deszczem. Z powodu rozmiaru, nasiona nie zawierają endospermu (bielma), które u innych roślin jest źródłem pokarmu, podtrzymującego rozwój i wzrost zarodka w początku jego życia. Owszem, zarodek zawiera jakieś śladowe ilości węglowodanów i tłuszczów, ale zdecydowanie niewystarczające do samodzielnego wykiełkowania. Poza tym, łupina nasienna ogranicza dostęp wody i powietrza, utrzymując nasiona w stanie uśpienia fizjologicznego. Coś musi się w tej glebie wydarzyć.

I się wydarza. Do nasiona zbliża się, zdecydowanie w złych zamiarach, strzępka grzyba (zazwyczaj jakaś Rhizoctonia). Rozkłada łupinę nasienną i wnika do środka. I teraz odbywa się, w skali mikro, walka Dawida z Goliatem. Najczęściej zarodek obezwładnia strzępkę grzyba za pomocą enzymów i fitoaleksyn, rozpoczynając karierę pasożyta, odżywiając się tym, co wyprodukuje grzybnia z rozkładu materii organicznej. Niekiedy zachodzi nawet piętrowa zależność pokarmowa: grzyb podbiera papu z drzewa, a storczyk z grzyba. Tak, proszę Państwa, powiedzmy to sobie otwarcie: storczyki są pasożytami. Przynajmniej za młodu. Potem z tego wyrastają. Ale nie wszystkie. Taki na przykład gnieźnik leśny (Neottia nidus-avis) zapomniał ewolucyjnie jak się wytwarza chlorofil, więc już przez całe życie musi z grzybem. Jak, nie przymierzając, Związek Radziecki z Polską Ludową. 

Po nawiązaniu kontaktu z grzybem, storczyk pomału tworzy zwarte skupienie komórek rozmiaru mniej więcej jednego milimetra zwane protokormem. Protokorm rozwija korzonki, ale wciąż jeszcze polega na tym, co uzyska od grzyba. Dopiero po roku siewka wypuszcza liście, które rozpoczynają fotosyntezę i własną produkcję węglowodanów. Pomału uniezależnia się od grzyba. Po kilku-kilkunastu latach osiąga rozmiar, przy którym można myśleć o wytwarzaniu kwiatów. I cała historia zaczyna się od początku. 

Ewolucyjna strategia storczyków gruntowych polega nie tylko na ucieczce do przodu - tworzeniu wielu nasion, które rozsiewają się na dalekie często odległości. Ostatnio znaleziono pojedynczą roślinę dwulistnika pszczelego (Ophrys apifera) w Imielnie na Śląsku - dobrze ponad 150 kilometrów od najbliższych znanych stanowisk(*). Storczyki również starają się unikać konkurencji z innymi roślinami - wiosną rozwiajają się bardzo szybko, kwitną bez zbędnej zwłoki, a później, gdy już inni nadgonili, zazwyczaj kończą sezon i tracą części nadziemne.

Storczyki w trakcie ewolucji “nauczyły się” także wykorzystywać antropogeniczną presję na środowisko i obracać ku własnej korzyści różne elementy gospodarki rolnej i leśnej, skutkiem których jest eliminacja czy ograniczenie rozwoju roślinności konkurencyjnej, takie jak wykaszanie łąk, wypas, przecinki, czy popularna na zachodzie Europy jeszcze wiek temu uprawa lasu odroślowego (ang. coppicing, niem. Stockausschlag). Stąd istotna jest tak zwana ochrona czynna, która - cytując stosowne rozporządzenie - polega na wykonywaniu zabiegów ochronnych utrzymujących właściwy stan siedliska roślin, w szczególności:
  - utrzymywaniu lub odtwarzaniu właściwych dla gatunku stosunków świetlnych, 
  - utrzymywaniu lub odtwarzaniu właściwego dla gatunku stanu gleby lub wody, 
  - utrzymywaniu lub odtwarzaniu właściwych dla gatunku stosunków wodnych, 
  - koszeniu siedliska, w sposób właściwy dla gatunku, 
  - wypasie zwierząt gospodarskich na obszarze siedliska, w sposób właściwy dla gatunku chronionego,
  - regulowaniu liczebności roślin, grzybów i zwierząt mających wpływ na chronione gatunki.

Innym działaniem jest ochrona ex-situ, czyli uprawa zagrożonych gatunków w sztucznie stworzonym, imitującym warunki naturalne, środowisku, w którym są otoczone stałą opieką człowieka. To jest naukowe uzasadnienie dla obuwików w moim ogrodzie. Oczywiście, “robię to źle”, bo powinienem skoncentrować się na krajowym gatunku Cypripedium calcelous w nadziei stworzenia populacji, która będzie - być może - wysiewać się w bliższej i dalszej okolicy, gdy tymczasem uprawiam również inne gatunki i odmiany ogrodowe obuwików (a przy znanej skłonności storczyków do tworzenia mieszańców nawet międzyrodzajowych jest to prowokowanie wszelkiej rui i poróbstwa). Tworząc sztuczną populację obuwików, powinno się także dołożyć starań, aby rośliny w obrębie gatunku pochodziły z różnych źródeł, to znaczy były niespokrewnione genetycznie. 

Tworząc sztuczne (ogrodowe) stanowisko storczyków należy też zadbać o inne gatunki, te które z nimi współpracują w zbożnym dziele przedłużania gatunku. Grzyby w glebie są mniej potrzebne - obecnie umiemy rozmnażać storczyki metodą wysiewu nasion in vitro, na pożywkach, które imitują to, co dostarczają grzyby. Warto jednak postarać się o obecność owadów zapylających - pszczół murarek i innych gatunków błonkówek niespołecznych. Obuwiki, bo nimi głównie się interesuję, zwabiają owady podstępem, poza tym nigdy nie tworzą tak dużych skupisk, aby utrzymać populację zapylaczy. Trzeba więc zadbać raczej o obfitość i różnorodność roślin atrakcyjnych dla pszczół, trzmieli i innych owadów w swoim ogrodzie, a obuwiki skorzystają na ich obecności poniekąd przy okazji.

--

(*) - W roku 2020 Zakład Botaniki Uniwersytetu Wrocławskiego doniósł o odnalezieniu populacji Ophrys apifera zasiedlającej hałdę odpadów kopalnianych kopalni dolomitu w Sudetach (góra Połom). To prawie 300 kilometrów od stanowiska w Imielnie. Populacja liczy 23 osobniki. Szczegóły: Wójcicka-Rosińska A., Rosiński D., Szczęśniak E. 2020. Ophrys apifera Huds. (Orchidaceae) on a heap of limestone mine waste – the first population in the Sudetes and the second in Poland. Biodiv. Res. Conserv. 59: 9-14

poniedziałek, 27 marca 2017

Niemiecki dla amatorów: I to by było (chwilowo?) na tyle

Dziesięć odcinków to mniej więcej tyle, żeby zakończyć pierwszą serię (sezon, jak to się teraz mówi) niemieckich słówek. Ciąg dalszy, przypuszczalnie, nastąpi - ale nie wiadomo jeszcze kiedy.

Teraz mam pomysł całkiem inny. Swego czasu na zaprzyjaźnionym blogu prowadziłem nieformalny kącik porad ogrodniczych. Stopniowo spuchło to do ględźb dłuższych i coraz bardziej zaczęło wyrastać poza to, co wypada - nawet bardzo zadomowionemu - gościowi. Mimo, że gospodarz i inni goście reagowali z życzliwością.

A więc: na swoje. Przy okazji teksty dostaną redakcję i pewne uzupełnienia. Stay tuned, watch this space. Dom nad jeziorem, ale i w całkiem sporym ogrodzie.

niedziela, 26 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (10)

Plauschplage

konieczność wdawania się w dowcipny small-talk z ludźmi, których spotykamy codziennie

sobota, 25 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (9)

Mahlneid

zazdrość o to, że osoba przy sąsiednim stoliku zamówiła bardziej atrakcyjne (smaczniejsze, pożywniejsze) danie

piątek, 24 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (8)

Ringrichterschamm

ta niezręczna sytuacja, w której jesteśmy świadkami małżeńskiej kłótni

czwartek, 23 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (7)

Gesprächsgemetzel

sytuacja, w której konwersacja, bez wyraźnego powodu, przekształca się w kłótnię

środa, 22 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (6)

Dokumentverlustpanik

nerwowe macanie się po kieszeniach w poszukiwaniu portfela, klucza, telefonu

wtorek, 21 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (5)

Sonntagsleerung

depresja niedzielnego popołudnia

poniedziałek, 20 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (4)

Brillenbrillanz

Wyrazistość widzenia wskutek zmiany okularów na nowe

niedziela, 19 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (3)

Gastdruck

wyczerpujący wysiłek bycia (dobrym) gościem

sobota, 18 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (2)

Herbstlaubtrittvergnügen

przyjemność wynikająca z kopania jesiennych liści (zgrabionych na kupki)


piątek, 17 marca 2017

Niemiecki dla amatorów (1)

Kraftfahrzeugsinnenausstattungsneugeruchsgenuss

zapach nowego samochodu

czwartek, 16 marca 2017

O tym, co nastąpi: Niemiecki dla amatorów (Wstęp)

Przyjaciel mój mieszkający w Niemczech, będąc świadkiem moich uporczywych (acz umiarkowanie skutecznych) usiłowań komunikowania się z otoczeniem w języku Schillera i Himmlera, doszedł do wniosku, że właściwą ścieżką dydaktyczną będzie sprezentowanie mi słownika słów trudnych (a przynajmniej nieoczywistych). W ten sposób, ominąwszy trywialne przecież zagadnienia gramatyki, rodzajników oraz ortografii, przejdę od razu do kwestii leksykalnych, które jak wiadomo, zajmują tylko umysły najbardziej lotne.

Pomyślałem sobie, że jakkolwiek nie jest rzeczą właściwą recykling prezentów, to jednak byłoby skrajnym przejawem egoizmu zachować ten skarb tylko dla siebie. Stąd pomysł publikowania co ciekawszych wyimków na blogu.

A więc: voila! Już jutro!

piątek, 3 marca 2017

Hej tam pod lasem coś błyszczy z dala

Gazeta Toruńska, 23 sierpnia 1913

Nota bene: rewolwery strzelają kamieniami.

czwartek, 9 lutego 2017

Nieznany poemat Macieja Słomczyńskiego




źródło: Życie Literackie. 1951, nr 12 (8 VII)

Życie Literackie. 1951, nr 12 (8 VII)


piątek, 3 lutego 2017

czwartek, 2 lutego 2017

Ważne sprostowanie

 
Gazeta Toruńska, 23 sierpnia 1912

środa, 1 lutego 2017

Wojna o pokój

Źródło: Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1912, nr 76 (3 IV) - 2/24

sobota, 28 stycznia 2017

A w Warszawie (imprezy)


Źródło: Ilustrowana Republika. 1927-12-05 R. 3 no 334 - 5/29

[inspiracja: Maciej Nowak, wpis na facebooku]

niedziela, 15 stycznia 2017

Nuda

Gazeta Toruńska 1870, R. 4 nr 4 - 4/24

sobota, 14 stycznia 2017

O Niemcach

Źródło: Gazeta Toruńska, 23 sierpnia 1913

piątek, 13 stycznia 2017

Przebudzenie duszy porucznikiem

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1926, nr 8 (8 I)

czwartek, 12 stycznia 2017

Konduktor passyonat

Słowo Polskie (wydanie popołudniowe). 1897, nr 5

wtorek, 10 stycznia 2017

Nieznane zajęcia monarchów

Źródło: Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1912, nr 80 (7 IV) - 6/24

poniedziałek, 9 stycznia 2017

Z cyklu: słowa zapomniane

Suplent (łac: supplens, supplensis = uzupełniający) - zastępca etatowego nauczyciela w szkołach średnich w byłej Galicji. 

(Źródło: Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1912, nr 79 (6 IV) - 5/24)


niedziela, 8 stycznia 2017

Z cyklu: słowa zapomniane

Źródło: Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1912, nr 79 (6 IV) - 5/24

Kopaliński - Apasz: przest. rzezimieszek, bandyta, chuligan, zwł. paryski. Etym. - fr. apache 'włóczęga; złoczyńca nocny' od nazwy Apaczów, plemion indiańskich płd.zach. Ameryki Płn.

Por. u Grzesiuka ("Apaszem Stasiek był")

Por. apaszka (Winnetou by się zdziwił).

sobota, 7 stycznia 2017

Pogoń za samojazdem rzekomego palacza

Źródło: Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1912, nr 76 (3 IV) - 2/24

piątek, 6 stycznia 2017

Młody uzdolniony, w dziale śniadańkowem

Źródło: Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1912, nr 75 (2 IV)

czwartek, 5 stycznia 2017

Ekspedycja Lady Astor

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1926, nr 6 (6 I)


Za dwa dni okazało się, że na koszt Lady Astor owszem, mają jechać do ZSRR ochotnicy, tylko nie odbijać Wyspy Sołowieckie, ale wręcz przeciwnie, się na nich osiedlać:
Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1926, nr 8 (8 I)

środa, 4 stycznia 2017

Barbarzyństwo chłopstwa!

Barbarzyńsko odmówili odwiezienia pana pilota...
Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1925, nr 249 (11 IX)

wtorek, 3 stycznia 2017

Same dobre wiadomości

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1926, nr 1 (1 I)

poniedziałek, 2 stycznia 2017

Kuracje barszczem

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1914, nr 2 (3 I)

niedziela, 1 stycznia 2017

Noworoczne kłopoty pana Burżujskiego

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1914, nr 1 (1 I)

czwartek, 29 grudnia 2016

A tymczasem u bratanków

Źródło: Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1912, nr 78 (5 IV) - 4/24

środa, 28 grudnia 2016

Weź to serce, wyjdź na drogę...

... i nie pytaj się: dlaczego?

Źródło: Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1912, nr 80 (7 IV) - 6/24

niedziela, 25 grudnia 2016

Wstępującemu...





źródło: Życie Literackie, 1954, nr 10 (14 III)

piątek, 23 grudnia 2016

Zagadka


Wytęż wzrok oraz głowę i znajdź związek pomiędzy wymianą stolarki okiennej w kościele w Sierakowie a zrównoważonym rybołówstwem.

czwartek, 22 grudnia 2016

Rola pacynki w życiu wojska

bal u lal - Organ Komisji Marionetkowej Wielkopolskiego Związku Teatrów Ludowych, nr 2/3, marzec-kwiecień 1939

środa, 21 grudnia 2016

Z prasy niszowej


bal u lal - Organ Komisji Marionetkowej Wielkopolskiego Związku Teatrów Ludowych, nr 5, lipiec 1939

PS. Słowa mało znane - łątka: dawniej - lalka, kukiełka, marionetka, por. Kochanowski ("Naśmiawszy się z nas i naszym porządkom / wetkną nas w mieszek jako czynią łątkom")

wtorek, 20 grudnia 2016

A znak nie będzie mu dany

Słowo Polskie (wydanie popołudniowe). 1897, nr 5

poniedziałek, 19 grudnia 2016

Ważne powody Inteligenta

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1925, nr 358 (31 XII)

niedziela, 18 grudnia 2016

Tajemnica pochodzenia Franciszka Józefa

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1925, nr 351 (22 XII)

Tutaj omówienie. A już myślałem, że Żyd...

sobota, 17 grudnia 2016

piątek, 16 grudnia 2016

UE AD 1925 (Z cyklu: Déjà vu, czyli wszystko już było)

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1925, nr 353 (24 XII) 

czwartek, 15 grudnia 2016

Czym żyła Polska?

Ilustrowany Kuryer Codzienny. 1926, nr 10 (10 I)

PS. Z treści artykułu wynika, że absolutnie nie.

środa, 14 grudnia 2016

Przegląd kina amerykańskiego

źródło: Życie Literackie. 1951, nr 10 (10 VI)


wtorek, 13 grudnia 2016

poniedziałek, 12 grudnia 2016

A w Ameryce... (1)


źródło: Życie Literackie. 1951, nr 10 (10 VI) 

Jakby komuś nie żal 5 dolarów - tutaj.

niedziela, 11 grudnia 2016

sobota, 10 grudnia 2016

Fałszerze



W czasie pobytu w Związku Radzieckim niejednokrotnie sobie uświadamiałem, w jaki sposób funkcjonuje mechanizm kłamstw, które o życiu radzieckim szerzy wroga plotka i propaganda. Jeśli tym mechanizmem nie kierują, co zdarza się najczęściej, oczywiste oszczerstwo i ordynarne kłamstwo, wprawia go zazwyczaj w ruch fałsz, który wynika ze świadomego, bądź nieświadomego (głupota i nieświadomość zawsze są wykorzystywane przez wroga klasowego) wyrywania z całokształtu wczorajszej i dzisiejszej rzeczywistości radzieckiej pewnego jej fragmentu i podania go w tej zniekształconej postaci za świadectwo całości.

Pierwszy z brzegu przykład: ludzie radzieccy są na ogół ubrani i porządnie, lecz skromnie i zarówno na ulicy, jak w metrze, na koncercie, czy na sportowym stadionie nie widzi się kobiet i mężczyzn ubranych z ową wyszukaną i kosztowną elegancje, tak charakterystyczną dla “elity” państw kapitalistycznych. Spotykałem w wiele kobiet radzieckich zajmujących ważne i odpowiedzialne stanowiska kierownicze, lecz ich swetry i spódnicę, buty i pończochy, nawet sposób uczesania nie różniły się od skromnego wyglądu młodej robotnicy, czytając ale metrze podręcznik biologii, lub oklaskującej w Teatrze Małym “Rewizora”. Buty leningradzkiego “Skorochodu” są solidne i tanie, lecz nie sądzę, aby lubili w nich spacerować młodzi eleganci z paryskich bulwarów. Jakże więc tej skromnej, lecz wszystkim dostępnej stopie ubraniowej ludzi radzieckich łatwo przeciwstawić francuskie modele, angielskiej wełny i amerykańskie kosmetyki! Fałszerze zakrzyczą: w Londynie i w Nowym Jorku maszynistki i ekspedientki chodzą lepiej ubrane od radzieckich kobiet – inżynierów i dyrektorów. Ale jednocześnie fałszerze milczą o rodzinach włoskich nędzarzy, gnieżdżących się w ruinach i suterenach Rzymu, o bosych, zagłodzonych i półnagich dzieciach, gdy w tym samym mieście, w dniu premiery amerykańskiego filmu wysiadają przed kinem ze wspaniałych limuzyn kobiety i mężczyźni w wieczorowych strojach, lśniący czystością i drogimi kamieniami. Milczą o bezrobotnych Londynu, Nowego Jorku i Brukseli, obdartych, głodnych i sypiających pod mostami, gdy w Izbie Lordów zasiada ją ludzie, których stać na pałace i zamki, a w barach i klubach na Broadwayu dolary płyną jak woda z kranu. Słowem również fałszerze nie wspominają o haniebnie wyzyskiwanych robotnikach kopalń chilijskich, o niewolnikach kolonialnych, zżeranych chorobami i nadmierną pracą, milczą o całym bezmiarze nędzy, krzywd, ciemnoty, upodlenia i cierpień, jakie dręczą miliony istnień ludzkich, wprzęgniętych w kapitalistyczny kierat. Lecz to nie koniec! Kłamstwo fałszerzy sięgam dalej. Fałszerze wolą się nie cofać w przeszłość i wolą nie pamiętać, Jakiemu uciskowi, Krzywdzie i ciemnocie poddane były przed Rewolucją nagrody carskiej Rosji, te narody, o której zacofaniu i nędzy z takim bólem mówił i pisał Lenin. Nie chcą również wiedzieć, z jakimi nieprawdopodobnymi trudnościami walczyć musiała Rewolucja W pierwszych latach i jak zdrady, bunty i obce interwencje nękały i niszczyły ziemie radzieckie. Tymczasem o iluż największych trudach, przemianach i osiągnięciach mówili prosta suknia i fabryczny sweter młodej kobiety-inżyniera, zajmującej odpowiedzialne stanowisko w leningradzkim Domu Technika! Wierzę, że długonoga i na gwiazdę filmową ucharakteryzowana maszynistka z “New York Times” jest od swojej radzieckiej rówieśniczki lepiej ubrana, nosi droższe i cieńsze nylony, więcej wydaje na ondulację i manicure, i jej bielizna jest w wyższym gatunku. Za to w radzieckiej ojczyźnie kobiety inżyniera, W kraju, który nie otrzymując – rzecz jasna – żadnej pomocy ze strony państw kapitalistycznych, przeciwnie – zawsze znajdując wrogość lub nieufność tych państw, o własnych wyłącznie siłach dźwigać się musiał z zacofania, nędzy i ciemnoty, własnymi siłami przebijał się przez pięciolatki do socjalizmu, w tym kraju przez tyle lat osaczonym, a później tak straszliwie wyniszczonym przez faszystowski najazd – jakże niewyczerpane i niezniszczalne wartości muszą być natchnieniem ludzkiego działania, jeśli miliony bosych niegdyś analfabetów – dzisiaj od kołchozów Ukrainy po plantacje bawełny Turkiestanu czytają Puszkina i Balzaka, słuchają Szekspira i Gorkiego, wzruszają się muzyką Chopina i Musorgskiego, Jeśli wówczas, gdy tak wspaniale dojrzewał człowiek radziecki, wyrastał jednocześnie dzięki pracy jego umysłu i rąk gigantyczny przemysł, powstawały bloki mieszkalne, domy kultury, szkoły, teatry i laboratoria, biblioteki, żłobki, uczelnie, magazyny i szpitale, a przyroda poczęła się przekształcać zgodnie z wolą polityków i uczonych. O tym wszystkim i w cytowanym wypadku i przy innych okazjach szerzenia nienawistnych kłamstw fałszerze prawdy o Związku Radzieckim wolą jednak nie wiedzieć.

Gdyby z worków fałszerzy wytrzasnąć kłamstwa o Związku Radzieckim, kto wie, czy największa ilość najjadowitszych oszczerstw nie odniosłaby się do ludzi radzieckich. Fałszerze prawdy – politycy i publicyści, podrzędni pismacy i tak zwani intelektualiści, uczeni i generałowie, jedni oślepieni strachem przed społecznymi przemianami, drudzy dotknięci paraliżem zaczadzonego nienawiścią umysłu, wreszcie inni zwykli zbrodniarze i awanturnicy, a wszyscy opłacani z tych samych pieniędzy, które są przeznaczone na produkcję broni masowej zagłady – usiłując przy pomocy radia, prasy, literatury, filmu i pseudonaukowych rozważań wmówić ludom krajów kapitalistycznych, że ustrój socjalistyczny niesie zagładę kultury i cywilizacji, obala wszelką moralność, niszczy wolność jednostki i człowieka przekształca w niewolnika. Nie jest rzeczą przypadku, że właśnie taki portret radzieckiego człowieka demonstruje się ludziom poddanym przez faszystowskie i faszyzujące rządy najdotkliwszemu poniżeniu i najhaniebniejszemu wyzyskowi. Prezydent Truman, Generał Mac Arthur i kardynał Spellman, którzy w dowolnych ilościach eksportują do podległych sobie krajów przepis na demokrację, coca-colę, arcydzieła literatury w skrócie i czołgi, zdają sobie sprawę, że jakkolwiek miliony ludzi można jeszcze poddawać wyzyskowi i niewoli, a nawet bestialskiej zagładzie – to ani mury więzień nie są dość grube, aby głos ludzki nie zabrzmiał spoza nich nad światem, ani nędza i ucisk dość upadlające, aby zabiły w ludziach potrzebę wolności, ani wreszcie bomby i miotacze ognia dość niszczycielskie, aby miażdżąc miasta i wypalając urodzajne ziemie, zmiażdżyć mogły i wypalić ludzką godność. Mimo całej pogardy dla ludzi, a ściślej mówiąc: właśnie dzięki niej, spadkobiercy Hitlera śmiertelnie się boją tych sił wolności, które w ciągu minionych lat dojrzały w ludziach Związku Radzieckiego, a dzisiaj, po drugiej wojnie światowej, narastają również i w innych narodach, na ogromnej przestrzeni lądu, od wybrzeży Korei aż po wyzwoloną z faszyzmu Niemiecką Republikę Demokratyczną.

W czwartą rocznicę Rewolucji Październikowej Lenin tak mówił:

“Mamy prawo szczycić się i szczycimy się tym, że przypadło nam w udziale szczęście zapoczątkowania budowy państwa radzieckiego, zapoczątkowania przez to nowej epoki w dziejach świata, epoki panowania nowej klasy, uciskanej we wszystkich krajach kapitalistycznych i wszędzie zdążającej do nowego życia, do zwycięstwa nad burżuazją, do dyktatury proletariatu, do wyzwolenia ludzkości jarzma kapitału i od wojen imperialistycznych…”

W sześć lat później, w dziesięciolecie Października, Józef Stalin tak mówił:

“Rewolucja Październikowa zadała kapitalizmowi światowemu śmiertelną ranę, z której już nigdy się nie wyleczy. Właśnie dlatego kapitalizm nigdy już nie odzyska owej równowagi i owej trwałości, jaką posiadał przed październikiem. Kapitalizm może się częściowo ustabilizować, może zracjonalizować swoją produkcję, oddać rządy krajów faszyzmowi, obezwładnić chwilową klasę robotniczą, nigdy jednak nie odzyska z powrotem owego spokoju i pewności siebie, owej równowagi i trwałości, jakimi chełpił się dawniej, albowiem kryzys kapitalizmu światowego doszedł do takiego stopnia rozwoju, kiedy płomienie rewolucji nieuchronnie muszą wybuchnąć juz to w ośrodkach imperializmu, już to z peryferiach, obracających wniwecz kapitalistyczną łataninę i z każdym dniem czyniąc bliższym upadek kapitalizmu.

Rewolucja Październikowa podniosła na pewne wyżyny siłę i ciężar gatunkowy, męstwo i gotowość bojową klas uciskanych całego świata zmuszając klasy panujące do liczenia się z nimi, jako z nowym, poważnym czynnikiem. Teraz nie można już traktować mas pracujących świata jako ślepy tłum, błądzący w ciemnościach i pozbawiony perspektyw, albowiem Rewolucja Październikowa stała się dla nich gwiazdą przewodnią, która oświetla im drogę i daje perspektywy. Jeżeli dawniej nie było publicznego światowego forum, z którego można było manifestować i formułować nadzieję i dążenia klas uciskanych, a teraz forum takie istnieje w postaci pierwszej dyktatury proletariatu."

Tę rewolucyjną siłę, wyzwolono w pewien dzień październikowy salwami krążownika Aurora, skierowali ku zwycięstwu najlepsi synowie rosyjskiego proletariatu. To o nich myślał Mikołaj Ostrowski, gdy w usta komsomolca, Pawła Korczagina, bohatera powieści “Jak hartowała się stal”, włożył następujące słowa:

“Najdroższą dla człowieka rzeczą, to życie. Dane jest raz człowiekowi i trzeba je przeżyć tak, aby nie płonąć ze wstydu za lata przeżyty bez celu, aby nie palił nas wstyd za plugawą i nędzną przeszłość i aby można było powiedzieć umierając: całe życie, wszystkie siły oddałem rzeczy najpiękniejszej na świecie – walce o wyzwolenie ludzkości.”

Również o tych pierwszych i wśród najtrudniejszych walk rosnących nowych ludziach radzieckich myślał Majakowski, gdy w poemacie “Lenin” pisał:

Źle człowiekowi, 
kiedy sam jest. 
Biada samemu, 
Nic nie zwojuje
i byle dryblas 
wpół go przełamie, 
I nawet słabsi, ale we dwoje. 
A gdy się w partię 
zejdziemy w walce –
to padnij wrogu, 
leż i pamiętaj! 

Partia –
to ręka milionopalca,
w jedyną miażdżącą 
pięść zaciśnięta. 

Jednostka – zerem, 
jednostka bzdurą, 
sama – nie ruszy 
pięciocalowej kłody, 
choćby i wielką 
była figurą, 
a cóż dopiero podnieść dom 
pięciopiętrowy. 

Partia – to barki 
milionów ludzi
ciasno do siebie przypartych -
podźwigniem gmachy 
do nieba podrzucim 
napiąwszy mięśnie i oddech 
w partii. 

Partia –
to stos pacierzowy klasy 
robotniczej. 

Partia - 
to jedno, 
co mnie nie zdradzi, 
dziś ja subiektem
A jutro 
ścieram cesarstwa z mapy.

Gdy Majakowski pisał swój poemat, szeregi nowych ludzi epoki socjalistycznej były jeszcze nieliczne. Dzisiaj tworzą wielomilionową, różne narody ogarniającą potęgę, ponieważ ta sama siła rewolucyjnych przemian, która w swoim czasie stała się Natchnieniem Aleksego Stachanowa, kształtuje każdego dnia setki i 1000 ludzi podobnych.

Nigdy jeszcze w dziejach ludzkości nie było ruin tak dla postępu płodnych, jak gruzy kapitalistycznego ucisku. Gdziekolwiek – na ogromnych, żyznych przestrzeniach Chin, czyli dzikich górach małej Albanii, w uprzemysłowionej Czechosłowacji, czy w wiejskiej Bułgarii – załamuje się ustrój wyzysku i obcej eksploatacji, tam natychmiast, bez względu na zniszczenia i dotychczasową nędzę, a również mimo wszystkich trudności i przeciwieństw, jakie w walce ze starym światem trzeba pokonać, wyrasta nowy świat, w którym szkoły, teatry, biblioteki wypierają ciemnotę i zacofanie, szpitale i laboratoria uczonych przychodzą z pomocą cierpiącej od chorób ludzkości, zostaje usunięte wyzysk i bezrobocie, a przed człowiekiem staje otworem droga do twórczej pracy i społecznego awansu.

Rzecz jasna, że każde piękno ludzkich osiągnięć można pokazać w krzywym zwierciadle i na każde zwycięstwo można wylać pomyje jadu i kłamstw. Fałszerze prawdy o Związku Radzieckim nie robią nic innego od lat trzydziestu trzech i doprawdy, powinni chyba być wdzięczni Republice Rad, że dzięki jej ciągłym sukcesom nie muszą uskarżać się na brak bodźca do pracy. Lecz sprytniejsi z nich, lub zbyt subtelni, aby zniżać się do poziomu propagandy brukowej, już od dawna sięgnęli w walce z socjalizmem po broń bardziej wyrafinowaną od wrzasku i ukształtowaną z lepszego materiału niż maczuga. Wśród owych rycerzy, występujących zazwyczaj pod znakami solidarności z postępem i w imię “humanistycznej” obrony osobowości człowieka, nie brak głośnych na świecie nazwisk poetów, powieściopisarzy i myślicieli. Leczy ani błyskotliwa forma artyzmu i rzemiosła, jakie pisarze ci ukazują niejednokrotnie w swoich utworach, ani odwoływanie się przez nich do najszlachetniejszych pojęć ludzkiego umysłu – nie zdołają przysłonić faktu, że za kulisami działalności takich pisarzy, jak Gide, Malraux, Mauriac czy Sartre, Priestley, Eliot, Huxley lub Bertrand Russell, stoi ta sama dekoracja, zbudowana ze schyłkowych pojęć burżuazyjnych, którą kapitalizmem raz ustraja kuszącymi kolorami w wolnej sztuki, a przy innej okazji maluje na czarno faszystowskim pędzlem.

Kapitalizm przy pomocy rozlicznych posunięć usiłuje zapobiec swojej agonii. Gdy grozi klęska urodzaju pali kanadyjską pszenicę i zatapia brazylijską kawę. Na innych odcinkach walczy o naftę i metale. Przy pomocy banków, pożyczek i wkładów inwestycyjnych dławi narodową gospodarkę rozlicznych państw, aby ciągnąć z ich dóbr materialnych ogromne zyski, znajdować dla swego eksportu nowe rynki zbytu a jednocześnie zdobywać w Wenezueli, Chile czy na Haiti taniego niewolnika. Gdziekolwiek i jednak i jakimikolwiek metodami umacnia swoje pozycje – w zakładach Kruppa, czy w podległych sobie gabinetach premiera Attlee lub Tita, w Watykanie, czy w koncernach prasowych i radiowych – zawsze pamięta, że do ostatecznego celu tych wszystkich działań i przedsięwzięć, a więc do wszczęcia wojny napastniczej, potrzebni są również ludzie tak przez propagandę oszukani i zdeprawowani, aby chcieli się stać sprawcami zbiorowego mordu i zniszczenia. Młodzi ludzie z Teksasu i znad jezior kanadyjskich, z ferm australijskich i ze Szkocji, którzy mają zrzucać bomby na Moskwę, nie śmią się dowiedzieć, że w Związku Radzieckim żyją narody, które historia pozostawiła poza wszelkim postępem przez długie wieki, bo aż do chwili, kiedy potężny pęd Rewolucji pozwolił chłopu kirgiskiemu wprost z głębi średniowiecza wstąpić do akademii medycznej we Frunze, a chłopu uzbeckiemu stanąć przy traktorze i po pracy czytać książki w ojczystym języku. Przyszłym żołnierzom, Tym wszystkim cynicznie poszukiwanym obrońcom majątków Morganów i Fordów, wbija się w głowę, że domom New Yorku i Londynu zagraża radziecka bomba atomowa, a narody wyzwalające się tak, jak Koreańczycy czy Wietnamczycy spod ucisku kapitalistycznego i kolonialnego, zagrażają hodowcom tulipanów w Holandii, winnicom Szampanii i hodowcom owiec z Australii.

Okazuje się jednak w praktycem że dla wielu ludzi, pozostających pod rządami kapitalistycznymi, kłamstwa nawet najzręczniej sporządzone bywają przeźroczyste jak szkło, przez które przeziera odległa lecz wyraźnie zarysowana prawda. Mimo wieloletnich wysiłków fałszerzy, propaganda imperialistyczna nie zdołała ogrodzić podległych sobie terenów żelazną kurtyną. Poprzez depeszę i korespondencję New York Times i Figara, poprzez bełkoty radiowych fal, szepty agentów i ludożercze wypowiedzi zachodnich polityków i generałów dociera jednak do dokerów Marsylii i Genui, do robotników w Chicago, Walili i Transwalu obraz odbudowanej Warszawy i Stalingradu, zarysy lasów zmieniających przyrodę Związku Radzieckiego i dźwięki pokojowej piosenki śpiewanej przez młodych niemieckich chłopców z FDJ. Prawdy nie można ukryć nawet pod najczęstszą górą kłamstw. Jakkolwiek głęboko prawda zostaje zepchnięta i dokładnie przysypana, zawsze zdoła sobie poprzez zmrok fałszów utorować drogę, aby zapalić się ponad nimi czystym blaskiem.

Gdy zatem kłamstwa propagandy zawodzą w dużej mierze na terenie mobilizowania żołnierzy do nowej wojny, kapitalizm, nie rezygnując i z tamtego oddziaływania, wspomaga go pomocą dokładnie już wypróbowaną w systemach faszystowskich. Któż, jeśli nie kapitał międzynarodowych koncernów dopomógł Hitlerowi w objęciu władzy i umożliwił mu wychowanie hord zwyrodniałych bestii? Kto stoi poza hasłami rasowej dyskryminacji, które w ramach obowiązującego ustawodawstwa jawnie pozwalają zatruwać umysł człowieka pogardą i nienawiścią, pychą i bezprzykładnym okrucieństwem? W czyim interesie ustanawia się wyższość jednego narodu nad drugim i wyższość jednej rasy nad innymi? Kto jest wreszcie zainteresowany w tym, aby głodnych i bezrobotnych karmiono wizjami wojennej zdobyczy, I komu zależy na tym, Aby lekarz amerykański dokonywał na jeńcach koreańskich bakteriologicznych doświadczeń, uczony nawoływał do przywrócenia prawa dżungli, a spokojny rentier z Lyonu, urzędnik bankowy z Turynu i plantator z Kalifornii mogli stać się kandydatami na dozorców obozów koncentracyjnych? Kto chce uczynić z człowieka, z milionów ludzi krwiożercze strzygi, podpalaczy i gwałcicieli, sadystów i grabieżców?

Wielokrotnie na przestrzeni dziejów deprawowano umysł i serce człowieka, lecz nigdy w najkrwawszych i najcięższych okresach, jakie ludzkość rozdzielana różnymi sprzecznościami przeżywała, nie podjęto dzieła zniszczenia jednostki z taką premedytacją i na taką skalę, jak faszyzmie, i nigdy również z takim bezwzględnym cynizmem, jak faszyzmie, nie okaleczono ludzkich myśli i czynów, ludzkich życiowych ideałów, pragnień i tęsknot.

Mogło się zdawać po doświadczeniach minionej wojny, że nawet wodzowie międzynarodowego kapitału zawahają się, czy sięgnąć po raz drugi po metody, które zadały ludzkości tyle ran i cierpień. Lecz ten optymizm w stosunku do oszalałych kanibalów okazało się zawodny, jak wróżby z płynnego wosku. Cienie norymberskich wisielców spoglądając dzisiaj na świat żywymi oczami Trumana i Mac Arthura, a dłonie oprawców z Oświęcimia i Dachau, Buchenwaldu i Majdanka, zastąpione zostały w dalekiej Korei rękoma amerykańskich barbarzyńców, z których niejeden nie śnił może nawet przed kilkoma laty, że zajmie miejsce tych, z którymi w imię wolności i demokracji walczył był w Afryce, w Normandii i we Włoszech. Kapłani imperialistycznego porządku po raz drugi chwytają się praktyk faszystowskich I człowiek po raz drugi na tak krótkiej przestrzeni czasu zostaje ich rękoma zepchnięty w błoto, jakkolwiek jest to ta sama ludzka istota, która w ciągu wieków potrafiła przebyć długą drogę od życia jaskiniowego do kwartetów Beethovena i od prawa dżungli do zasad społeczeństwa socjalistycznego. Czyż można więc wobec tych doświadczeń mieć jakiekolwiek złudzenia, jak potworny stałby się świat I na jak długo zostałby człowiek owładnięty najnikczemniejszymi instynktami, gdyby w tych czasach najgłębszego w dziejach przełomu nie ogarnęły równocześnie setek milionów ludzi twórcze i życiu, nie śmierci, służące siły? Gdyby – krócej mówiąc – furii dzikich zwierząt, wytresowanych suterenach faszyzmu, nie przeciwstawiał się nowy człowiek rosnącej epoki socjalistycznej?

Niewątpliwie i wśród ludzi, wychowanych w tradycjach kapitalistycznych i nieufnie lub wręcz wrogo ustosunkowanych do ustroju socjalistycznego, znajdują się tacy, którzy nie solidaryzują się z faszyzmem i ani metod ludobójczych nie pochwalają, ani planów podziału świata na narody panów i narody niewolników nie uznają za ideał ludzkiej egzystencji. Gdy jednak ci ludzie – a wśród nich i głośni pisarze, o której nieco wyżej była mowa – chcieliby ze swej postawy rzekomo humanistycznej wyciągnąć konsekwencje istotnie godne miana humanisty, a więc człowieka zawsze podejmującego pełną odpowiedzialność za pracę na rzecz postępu, nie kryliby głowy jak Aldous Huxley w gąszczach mistycyzmu, ani odmawiali by złożenia swojego podpisu pod Apelem Sztokholmskim, jak Priestley i walki z faszyzmem nie traktowali by wzorem Andre Malraux jako swojej przygody osobistej, aby karierę “samotnego rewolucjonisty” zamienić ostatecznie na stanowisko szefa propagandy u generała de Gaulle.

W czasach, jakie przeżywamy, nie ma miejsca ani na letnie uczucia, ani na tzw. bezstronny obiektywizm, ani - tym bardziej - na wycofanie się w zacisze “wieży z kości słoniowej”. Nie można dzisiaj, mówiąc: nie - nie potwierdzać tego protestu całokształtem swoich czynów. Nie można również, mówiąc: tak - uchylać się od pojęcia pełnych następstw tej decyzji. Albowiem wszystkie drogi pośrednie, jakiekolwiek by wezwania im patronowały, nieuniknienie doprowadzać muszą poza barykadę, która postęp i wolność odgradza od linii imperialistycznej niewoli. Tej linii granicznej nie musi się przekroczyć z pianą oszczerstw i kłamstw lub z faszystowskim automatem i faszystowską pałką. Peryferie faszyzmu są tak ogromne, jak zagubienie ludzi, którzy błądząc po omacku wśród ciemności umierającego świata kapitalistycznego, sądzą, że poza tym ponurym pejzażem ruin, nikczemności, gwałtów, cierpień i okrucieństw nie istnieje inne życie i inny świat. Iluż ludzi, uważających się za wrogów faszyzmu, w istocie faszyzm wspomaga i faszyzmowi toruje drogę!

Komuż bowiem, jeśli nie faszyzmowi idą na rękę ci pisarze i intelektualiści, którzy wbrew obiektywnej prawdzie o świecie i człowieku, zarówno kształt świata, jak i kształt człowieka wyprowadzają z własnych sprzeczności i konfliktów, będących niczym innym, jako odbiciem sprzeczności i konfliktów ustroju kapitalistycznego? Wprawdzie ludzie tego pokoju nie nawołują otwarcie do ludobójstwa i nie głoszą haseł dyskryminacji narodowej lub rasowej, lecz wypowiadają się powieściach, esejach, filmach i poematach, że człowiek jest istotą niezmienną, że człowiek jest zawsze samotny, że los człowieka jest tragiczny i jeśli mówią również, że ani sensu życia niepodobna określić, ani świat można poznać, albo gdy twierdzą, że rzeczywistość jest więzieniem i ponurym koszmarem, lub dla odmiany: bezsensem – kogóż ten fałszywy i wypaczony obraz rzeczywistości wspomaga, jeśli nie faszystów? Kandydaci na nowych Hitlerów, Goeringów i Himmlerów dobrze wiedzą, że przy najlepszym nawet zmobilizowaniu propagandy oszczerstw i przy najbrutalniejszym zastosowaniu faszystowskiego reżimu nie uda im się opętać, ogłupić i zatruć wszystkich obywateli. Licząc się więc z faktem, że duża ilość jednostek nie ulegnie faszystowskiej zarazie, a zdając sobie jednocześnie sprawę z tego, że pomimo policyjnego i ekonomicznego terroru rośnie w masach ludowych gniew, opór i bunt – za oczywistych swoich sprzymierzeńców muszą uważać tych przedstawicieli sztuki, którzy swoimi utworami, swoimi koncepcjami życia i świata rozbrajają człowieka, przytłaczając go ciężarem beznadziejnej rzeczywistości, skazując jednostkę na samotność i bierny pesymizm. Howard Fast – ten jest niebezpieczny dla generała Mac Arthura I dlatego Howard Fast znalazł się za kratami więzienia. Natomiast ani paryscy egzystencjaliści ani przerafinowani intelektualiści Huxleya, ani psychicznie chorzy robotnicy w rodzaju bohatera powieści Steinbecka “Myszy i ludzie” nie są groźni dla bankierów i generałów. Przeciwnie, im głębiej poprzez oddziaływanie sztuki sięgnie w umysły ludzkie pesymizm, im większa ilość jednostek utraci podstawy niezbędne dla protestu, dla walki, dla solidarności z ludźmi już wolnymi lub o wolności walczącymi – to naturalniejszym sprzymierzeńcem faszystów stają się ci wszyscy zmęczeni idealiści, wzniośli pesymiści i tragiczni samotnicy. Uczniowie esesmanów i urzędników Goebbelsa pamiętając doświadczenia swoich mistrzów dobrze wiedzą, że ani człowiek który umknął samotności nie wyruszy przeciwnim w jednym szeregu z robotnikami, ani człowiek odnoszący z dumą urojony bagaż tragicznego losu nie przestanie być tchórzliwym niewolnikiem, ani również człowiek spętany “wiecznymi” elementami w swej natury nie przyłączy się do rewolucji, ponieważ bojąc się zmiany, nie chce nie wierzyć i nie chce również nic wiedzieć o świecie, w którym zmiany już zostały dokonane, a człowiek – dzięki tym zmianom – podniesiony na wyższy niż dotychczas stopień świadomości i moralności.

Tak więc w wyniku końcowym, zawsze zjednoczeni przeciw siłom nieuchronnie wyprowadzającym ludzkość na szeroką drogę postępu, podają sobie dłonie pod patronatem prezesów wielkich koncernów i bankierów ostatni spadkobiercy burżuazji: żałosne ofiary propagandy, faszyści i pisarze, którzy roznoszą zarazki swojej niemocy, rozpaczy i niewiary w człowieka. Przed paroma wiekami trzeźwy rozsądek i młodzieńczy optymizm kierowały ideałami wkraczającej do historii burżuazji. Dziś gdy burżuazja dogorywa, jej życiowe ideały i wzór człowieka, jaki stwarza, zrodzone są już tylko ze skrzyżowania kas pancernych z lufami armat.

--

A teraz kilka uwag w trybie komentarza. Po pierwsze, "Bramy raju" nie są jakimś szczególnym osiągnięciem formalnym Andrzejewskiego; skłonność do zdań wielokrotnie złożonych zdradzał już znacznie wcześniej. Po drugie, wystarczy zamienić faszystów na KOD, imperialistów na PO, rewolucję na dobrą zmianę (i parę jeszcze w tym stylu) i mamy całkiem współczesne przemówienie.